ST25: Giống lúa đã biến những cánh đồng nhiễm mặn thành cơ hội ở Đồng bằng sông Cửu Long

Khi ST25 giành danh hiệu “Gạo ngon nhất thế giới” tại Hội nghị Gạo Thế giới năm 2019 ở Philippines, nó đã làm nên lịch sử khi trở thành giống lúa Việt Nam đầu tiên đạt giải thưởng cao nhất.

Đứng sau ST25 là ông Hồ Quang Cua – một nhà nông học, và doanh nghiệp tư nhân Hồ Quang Trí được thành lập năm 1990 tại Sóc Trăng, một tỉnh ven biển thuộc Đồng bằng sông Cửu Long. Nguyên tắc cốt lõi do ông đề ra là:
“Giống tốt là chất xúc tác của thịnh vượng.”

Đối với ông Cua, hạt giống chính là đòn bẩy. Ông từng nói với các cộng sự:
“Nếu giống yếu, người nông dân sẽ gánh toàn bộ rủi ro.”

Và rủi ro đó là hoàn toàn có thật.

Trong những năm 1990 tại Việt Nam, Đồng bằng sông Cửu Long đang thay đổi. Nước mặn xâm nhập sâu hơn vào đất liền. Giá lúa giảm và duy trì ở mức thấp. Vào mùa khô, nhiều cánh đồng bị bỏ không. Giá lúa giảm cùng với thu nhập hạn chế trong mùa khô khiến nông nghiệp trở thành một sinh kế bấp bênh.

Một bước chuyển mình bắt đầu khi các nhà nghiên cứu và nhà hoạch định chính sách xem xét lại cách sử dụng đất ở các vùng nước lợ. Từ năm 1995 đến 2002, các dự án do Trung tâm Nghiên cứu Nông nghiệp Quốc tế Úc (ACIAR) hỗ trợ đã nghiên cứu mô hình canh tác lúa – tôm kết hợp.

Mô hình này cho phép nuôi tôm vào mùa khô, khi độ mặn cao, và trồng lúa vào mùa mưa.

Nông dân Việt Nam trên đồng lúa 

Những giống lúa mới có khả năng thích nghi với điều kiện nhiễm mặn là cần thiết, và ông Hồ Quang Cua đã bắt tay vào lai tạo chúng.

“Ở Đồng bằng sông Cửu Long, lúa không chỉ là sinh kế; đó là miếng cơm hằng ngày và tương lai của hàng triệu nông dân. Chúng tôi hiểu rằng chỉ cần một giống lúa tốt hơn, hiệu quả hơn cũng có thể thay đổi căn bản cuộc sống của họ. Tầm nhìn của tôi là gạo Việt Nam có thể sánh ngang với những loại tốt nhất thế giới, và người nông dân Việt Nam sẽ có cuộc sống tốt hơn từ chính ruộng đồng của mình.”- ông Hồ Quang Cua chia sẻ.

Sau đó là hơn hai thập kỷ lai tạo giống từng bước một. Dòng ST bắt đầu từ năm 1998 với ST1 và ST2, được đặt tên theo quê hương Sóc Trăng (ST) của ông.

Mỗi phiên bản đều khắc phục những hạn chế của phiên bản trước. ST3 được công nhận trong nước nhờ hương thơm. ST20 giành giải Gạo ngon nhất Việt Nam năm 2011. ST24 lọt vào top tại cuộc thi gạo ngon nhất thế giới, trước khi ST25 chính thức giành ngôi quán quân vào năm 2019.

Việc phát triển một giống lúa mới hiếm khi là kết quả của một đột phá đơn lẻ; đó là thành quả của nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ lai tạo, chọn lọc, thử nghiệm thực địa và hoàn thiện. Mỗi chu kỳ lai tạo đòi hỏi đầu tư vào cơ sở nghiên cứu, chuyên môn khoa học và thử nghiệm qua nhiều mùa vụ để đảm bảo giống lúa có tính khác biệt, đồng nhất, ổn định và phù hợp với điều kiện canh tác thực tế.

Chính dòng ST là minh chứng cho nỗ lực tích lũy đó: từ ST1 đến hơn 20 thế hệ tiếp theo, mỗi giống đều được đánh giá và cải tiến trước khi ST25 đạt được sự kết hợp giữa hương thơm, năng suất và khả năng chống chịu.

Trong một quá trình dài và tốn nhiều nguồn lực như vậy, việc bảo hộ giống cây trồng (PVP) mang lại sự đảm bảo pháp lý và thương mại quan trọng.

Việt Nam gia nhập Liên minh Quốc tế Bảo hộ Giống cây trồng mới (UPOV) năm 2006, qua đó điều chỉnh luật pháp trong nước theo tiêu chuẩn quốc tế, tăng cường bảo hộ giống cây trồng trên toàn quốc.

Bằng cách trao quyền độc quyền cho nhà lai tạo đối với giống mới, PVP giúp họ thu hồi vốn đầu tư trong nhiều năm và tiếp tục tái đầu tư cho nghiên cứu. Theo cơ sở dữ liệu của UPOV (PLUTO), quyền bảo hộ giống ST25 đã được cấp tại Việt Nam vào tháng 3 năm 2020.

Sau giải thưởng năm 2019, nhu cầu đối với ST25 tăng mạnh tại Việt Nam. Doanh nghiệp đã ra mắt thương hiệu tiêu dùng “Gạo Ông Cua” nhằm phân biệt sản phẩm chính hãng.

Đội ngũ nhân viên và ban quản lý của Hồ Quang Trí nhận giải thưởng “Gạo ngon nhất thế giới” lần thứ 3

Hiện nay, doanh nghiệp Hồ Quang Trí có đội ngũ nghiên cứu và kỹ thuật gần 50 người và khoảng 150 nhân viên tổng cộng. Doanh nghiệp hợp tác với hơn 1.000 nông dân thông qua các trưởng nhóm, cung cấp giống đạt chuẩn, vi sinh có lợi và hướng dẫn kỹ thuật, đồng thời cam kết thu mua sản phẩm.

Doanh nghiệp cũng thúc đẩy các phương pháp canh tác phù hợp với mô hình lúa – tôm, bao gồm kỹ thuật tưới luân phiên khô – ướt (AWD), có thể giảm phát thải khí metan tới 50% và giảm khoảng 30% lượng nước sử dụng so với phương pháp ngập nước liên tục.

Theo các báo cáo truyền thông, các giống được bảo hộ ST24 và ST25 hiện ước tính đóng góp khoảng 88 triệu USD doanh thu tăng thêm mỗi năm cho nông dân – con số phản ánh tác động kinh tế của công tác lai tạo giống đối với cộng đồng nông nghiệp.

Ông Trần Quang Vũ, con rể ông Hồ Quang Cua và đại diện thương hiệu Gạo Ông Cua, chia sẻ:

"Chúng tôi đang xây dựng trên nền tảng niềm tin – từ những cánh đồng bùn đất ở Đồng bằng sông Cửu Long đến bàn ăn của các gia đình trên khắp thế giới. Việc bảo vệ di sản ST 25 cũng chính là bảo vệ sinh kế của hàng nghìn nông dân, niềm tin của đối tác và niềm tự hào dân tộc của Việt Nam."

Bức tranh rộng hơn cũng phản ánh tham vọng đó. Theo Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế (IRRI), Việt Nam đã vươn lên trở thành quốc gia xuất khẩu gạo thơm lớn thứ hai thế giới, chiếm gần 40% thị phần toàn cầu.

Quốc gia Đông Nam Á này cũng đạt kỷ lục xuất khẩu 8 triệu tấn gạo trong năm 2023 – trị giá 4,6 tỷ USD, mức cao nhất kể từ năm 1969 (Nguồn: Statista).

Điều bắt đầu như một giải pháp ứng phó với xâm nhập mặn và sự bấp bênh ở nông thôn đã phát triển thành một điển hình về phát triển nông nghiệp chiến lược, được hỗ trợ bởi hệ thống bảo hộ giống cây trồng hiệu quả – và câu chuyện đó vẫn đang tiếp tục trên những cánh đồng của Đồng bằng sông Cửu Long.